Mae plant sy’n byw gydag oedolion yr effeithir arnynt gan gamddefnyddio sylweddau ac ymwneud â’r system cyfiawnder troseddol yn llawer mwy tebygol o brofi aflonyddwch addysgol, yn ôl astudiaeth nodedig yn y DU.
Canfu ymchwilwyr o Ymchwil Data Gweinyddol Cymru (YDG Cymru) a Banc Data SAILfod gan blant sy’n byw gydag oedolion a oedd â chofnodion iechyd a chyfiawnder troseddol sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau ganlyniadau ysgol llawer gwaeth na’u cyfoedion.
Roedd enghreifftiau o ganlyniadau ysgol gwaeth yn cynnwys cyfraddau presenoldeb is, sy’n cyfateb i golli dros wythnos o ysgol y flwyddyn, ynghyd â mwy na chwe gwaith y tebygolrwydd o gael eich gwahardd.
Dyma’r tro cyntaf yn y DU i ymchwilwyr allu archwilio’r berthynas rhwng cofnodion cyfiawnder troseddol oedolion a chanlyniadau addysgol plant sy’n byw yn yr un aelwyd gan ddefnyddio data gweinyddol sydd wedi’u cysylltu’n ddiogel ar raddfa lefel y boblogaeth. Mae’r canfyddiadau’n tynnu sylw at sut y gall anawsterau yn y cartref effeithio ar ymgysylltiad plant ag addysg ac yn tynnu sylw at yr angen am adnabod yn gynharach a chymorth mwy cydlynol ar draws gwasanaethau cyhoeddus.
Wedi’i chyhoeddi yn y British Medical Journal of Epidemiology and Community Health, dadansoddodd yr astudiaeth ddata cysylltiedig wedi’u dadanabod gan 180,388 o blant rhwng 11 a 15 oed yng Nghymru. Canfu’r ymchwil fod tua un o bob saith o blant (14.7%) yn byw gydag oedolyn a oedd wedi cofnodi digwyddiad camddefnyddio sylweddau.
Plant sy’n byw gydag oedolion a oedd â chysylltiadau iechyd a system cyfiawnder troseddol sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau a brofodd y canlyniadau addysgol gwaethaf. O’i gymharu â phlant heb eu hamlygu, gostyngwyd eu presenoldeb yn yr ysgol ar gyfartaledd o dros 5 diwrnod. (2.81%), ac roeddent fwy na chwe gwaith yn fwy tebygol o gael eu gwahardd o’r ysgol. Canfu’r astudiaeth hefyd fod amddifadedd wedi cyfrannu at ganlyniadau addysgol gwaeth ac wedi chwyddo effeithiau negyddol adfyd yn y cartref. Yn bwysig, mae llawer o’r risgiau hyn yn parhau i fod yn anweledig o fewn cofnodion addysg yn unig.
Dywedodd arweinydd yr astudiaeth, Dr Ian Farr: “Mae ein canfyddiadau’n awgrymu, gan nad yw gwasanaethau addysg, iechyd a chyfiawnder wedi’u cysylltu’n dda, eu bod yn gadael plant agored i niwed heb eu hadnabod. Mae’r dystiolaeth hon yn cryfhau’r achos dros rannu data traws-sector gwell, ymyrraeth gynharach, a gwasanaethau cymorth mwy integredig i helpu atal ymddieithrio addysgol a lleihau’r effaith hirdymor rhwng cenedlaethau ar blant.”
Dywedodd Dr Emma Gordon, Cyfarwyddwr ADR UK, “Mae’r ymchwil hwn yn nodi carreg filltir bwysig ar gyfer ymchwil data cysylltiedig yn y DU. Am y tro cyntaf, rydym wedi gallu edrych ar ganlyniadau addysgol plant ochr yn ochr â gwybodaeth am brofiadau camddefnyddio sylweddau a chyfiawnder troseddol yr oedolion y maent yn byw gyda nhw, gan gynnal y safonau uchaf o breifatrwydd a diogelwch.”
Dywedodd awdur arall yr astudiaeth, Dr Hywel T Evans “Mae ein hastudiaethau wedi dangos bod camddefnyddio sylweddau mewn cartref yn gysylltiedig nid yn unig ag iechyd a llesiant gwaeth plant, ond hefyd â chanlyniadau addysgol gwaeth. Mae’r canfyddiadau hyn yn cydgyfeirio’n uniongyrchol â blaenoriaethau allweddol Rhaglen Lywodraethu 2026-2030 Llywodraeth Cymru, sy’n rhoi pwyslais mawr ar gael gwared â gweithio ar wahân er mwyn darparu gwasanaethau gwell a dyfodol gwell i bobl Cymru. Trwy ddod â data o wahanol rannau o’r sector cyhoeddus ynghyd, rydym yn cynhyrchu tystiolaeth sy’n helpu llunwyr polisi i nodi cyfleoedd ar gyfer ymyrraeth gynharach a chymorth mwy cydgysylltiedig i deuluoedd.
Gan weithio mewn cydweithrediad â phartneriaid ar draws y llywodraeth a’r byd academaidd fel rhan o raglen Canlyniadau Gwell drwy Ddata Cysylltiedig (BOLD) y Weinyddiaeth Gyfiawnder, cysylltodd yr astudiaeth ddata iechyd, cyfiawnder troseddol ac addysg i ddarparu dealltwriaeth fwy cyflawn o’r ffactorau sy’n llunio cyfleoedd bywyd plant.
Mae’r papur sydd newydd ei gyhoeddi yn adeiladu ar astudiaeth gynharach gan yr un tîm ymchwil, a ganfu fod plant sy’n byw gydag oedolion sy’n camddefnyddio alcohol neu gyffuriau yn profi lefelau llawer uwch o amddifadedd, canlyniadau geni gwaeth, problemau iechyd meddwl cynyddol, mwy o ymwneud â gwasanaethau gofal cymdeithasol a thebygolrwydd uwch o gael eu hamlygu i hunanladdiad. Tynnodd y canfyddiadau hynny sylw at yr effaith ddofn y gall profiadau niweidiol o fewn y cartref ei chael ar iechyd a llesiant plant a thanlinellodd yr angen am ymyrraeth gynnar i dorri cylchoedd anfantais rhwng cenedlaethau.
Trwy astudio’r un boblogaeth ac ymestyn y dadansoddiad i gofnodion addysgol, mae’r ymchwil newydd yn rhoi cipolwg pwysig ar sut y gall amgylchiadau cartref ddylanwadu ar brofiadau a chanlyniadau plant yn yr ysgol. Gyda’i gilydd, mae’r ddwy astudiaeth yn cynnig un o’r darluniau mwyaf cynhwysfawr hyd yma o’r berthynas rhwng camddefnyddio sylweddau gan oedolion mewn cartrefi a’r canlyniadau hirdymor a brofir gan blant yn y DU.
Mae’r ymchwil yn dangos gwerth unigryw data gweinyddol sydd wedi’u cysylltu’n ddiogel wrth ateb cwestiynau cymdeithasol cymhleth na ellir mynd i’r afael â nhw drwy setiau data unigol yn unig. Wrth i lywodraethau ledled y DU barhau i archwilio dulliau polisi cyhoeddus sy’n seiliedig ar ddata, mae’r astudiaeth yn dangos gwerth mentrau cydweithredol fel rhaglen Canlyniadau Gwell drwy Ddata Cysylltiedig (BOLD) Gweinyddiaeth Gyfiawnder Llywodraeth y DU, YDG Cymru a Banc Data SAIL wrth greu tystiolaeth gadarn a all lywio gwasanaethau, cefnogi atal a gwella canlyniadau ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.
Defnyddiodd yr astudiaeth ddata dienw, cysylltiedig ar raddfa boblogaeth a gedwir o fewn Banc Data SAIL i helpu deall anfantais rhwng cenedlaethau.
Mae’r astudiaeth hon yn adeiladu ar ymchwil a gynhaliwyd drwy BOLD, sy’n ceisio gwella cysylltedd data llywodraeth ledled Cymru a Lloegr. Cefnogwyd yr ymchwil drwy bartneriaethau hirhoedlog yn cynnwys YDG Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru a Banc Data SAIL.
Mae manylion llawn yr astudiaeth i’w gweld yma.