Gwella cartrefi, gwella iechyd
Mae tai yn chwarae rhan bwysig mewn iechyd a llesiant. Gall ffactorau megis inswleiddio, effeithlonrwydd gwresogi a pherfformiad ynni ddylanwadu ar ansawdd amgylchedd y cartref ac, yn ei dro, effeithio ar ganlyniadau iechyd. Mae deall y perthnasoedd hyn yn hanfodol i wella iechyd y cyhoedd yng Nghymru, ond i wneud hynny, mae angen i ymchwilwyr gael mynediad at ddata manwl am berfformiad ynni ein cartrefi. Yn y blog hwn, mae Rhodri Johnson, Swyddog Ymchwil ar gyfer thema Iechyd a Gofal YDG Cymru, yn trafod y gwaith y mae wedi bod yn rhan ohono i ddatgloi potensial data effeithlonrwydd ynni cartrefi yn ddiogel, fel y gall y data hyn fod yn adnodd gwerthfawr ar gyfer ymchwil iechyd.
Mae Tystysgrifau Perfformiad Ynni, neu EPC, yn un ffynhonnell wybodaeth am effeithlonrwydd ynni eiddo, sy’n cynnwys gwybodaeth megis safonau inswleiddio, systemau gwresogi a ddefnyddir, a llawer o ffactorau eraill sy’n gysylltiedig â’r eiddo. Mae data EPC yn ffynhonnell agored y gellir ei lawrlwytho am ddim (https://epc.opendatacommunities.org/) a ddarperir gan Lywodraeth y DU (yr Adran Ffyniant Bro, Tai a Chymunedau). Ond er bod data EPC yn gyfoethog o ran manylion, mae hefyd yn dod â her; mae’n iddo risg ail-adnabod (RIR) uchel os caiff ei fewngludo’n uniongyrchol i Amgylchedd Ymchwil Dibynadwy (TRE), felly mae angen cymryd camau priodol i leihau’r risg hon.
Yn nata EPC, mae pob cofnod ar gyfer eiddo hefyd yn cynnwys data cyfeiriad safonol, ynghyd â Rhif Cyfeirnod Eiddo Unigryw (UPRN). O fewn amrywiaeth o fframweithiau llywodraethu a chyfreithiol (gan gynnwys GDPR), mae amwysedd ynghylch a yw UPRN yn cael eu dosbarthu fel data personol adnabyddadwy ai peidio. Ni waeth beth yw’r statws cyfreithiol, unwaith y bydd UPRN wedi’i gysylltu â data cyfyngedig ar lefel unigol h.y. i ganiatáu dewis unigolion sy’n byw yn yr eiddo, mae risg uwch o ail-adnabod unigolion a newid cyfreithiol posib yn statws UPRN o ddata agored i ddata personol. Mae llywodraethu a diogelu preifatrwydd data yn allweddol i’r llwyddiant a’r ymddiriedaeth sy’n caniatáu i TRE, megis Banc Data SAIL, weithredu. Beth ydym wedi’i wneud, felly, i sicrhau na fydd y data hyn byth yn adnabyddadwy?
Yr her: diogelu data sensitif geo-ofodol a chyfeiriadau
- Mae data EPC yn cynnwys:
– Cyfeiriadau llawn a rhifau UPRN.
– newidynnau data sy’n ymwneud â’r eiddo, gan gynnwys sgôr ynni, deiliadaeth tai, mathau o wresogi a llawer mwy. - Mae’n ymddangos bod rhai newidynnau yn feysydd testun rhydd, yn dibynnu ar sut mae aseswyr yn mewnbynnu data.
- Gall gwerthoedd rhifiadol manwl iawn fod yn bresennol (e.e. mesuriadau gofod llawr i sawl lle degol).
Mae’r nodweddion hyn yn gwneud EPC yn arbennig o agored i gysylltiad â ffynonellau data agored. Er enghraifft, gellir cofnodi arwynebedd llawr gyda gwerthoedd penodol iawn, megis 90.899m², sy’n hawdd ei baru â’r un gwerth mewn set ddata agored, gan danseilio anonymeiddio a risg datgeliad.Dod o hyd i ateb
Fel rhan o thema Iechyd a Gofal YDG Cymru, ac mewn cydweithrediad â chydweithwyr o’r Ganolfan Ymchwil Amgylcheddol a Iechyd (ENVHE) ym Mhrifysgol Abertawe, gwnaethom geisio deall y risgiau a achosir gan gysylltu â’r EPC fel data agored a dylunio strategaeth amlyncu data sy’n bodloni fframwaith llywodraethu SAIL.
Gan ddilyn strategaeth lleihau data i nodi pa newidynnau oedd eu hangen i ateb y cwestiwn ymchwil, gwnaethom brofi’r dull mwy awtomataidd, sy’n seiliedig ar ystadegau, sef k-anonymeiddio yn gyntaf, ond gwelsom yn gyflym fod hyn yn lleihau defnyddioldeb y data i’r pwynt lle na fyddai bellach yn gwasanaethu ymchwil yn effeithiol. Yn lle hynny, defnyddiom ddull mwy pragmatig yn seiliedig ar risg, gan ddefnyddio technegau masgio amrywiol a oedd yn cydbwyso risg â defnyddioldeb yn well. Roedd angen mwy o waith dynol ar y dull hwn, ond roedd hefyd yn fwy rheoledig. Roedd y dulliau a ddefnyddiwyd i leihau RIR yn cynnwys:
- Talgrynnu a/neu gategoreiddio data rhifiadol
- Ail-gategoreiddio newidynnau yn fandiau ystyrlon ond llai manwl.
- Cuddio newidynnau sensitif.
- Dewis dim ond yr eitemau data allweddol sy’n angenrheidiol ar gyfer y prosiect ymchwil penodol.
- Cyfyngu ar y nifer o gofnodion fesul eiddo.
Y nod cyffredinol oedd lleihau RIR i bwynt lle byddai unrhyw ail-adnabod yn gofyn am gamau gweithredu ychwanegol penodol, a fyddai’n golygu bwriad maleisus gan ymchwilydd. Rhaid i unrhyw ymgeisydd i SAIL basio rheolau llywodraethu llym cyn cael mynediad at ddata (<https://saildatabank.com/cy/llywodraethu/>).
Cydweithio ar waith
Roedd y gwaith i ganiatáu i EPC gael ei ddefnyddio’n ddiogel o fewn SAIL wedi bod dan ystyriaeth ar gyfer prosiectau penodol i YDG, ond cafodd ei gyflymu yn dilyn cais gan ymchwilydd a oedd am ddefnyddio data EPC yn SAIL i gwblhau PhD ar gysylltiadau rhwng effeithlonrwydd ynni tai ac afiechyd, yn enwedig cyflyrau anadlol. Cwblhawyd ein dull partneriaeth mewn cydweithrediad ag Isobel Braithwaite yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL); roedd y gwaith yn broses golegol go iawn – gan gydweithio i ddeall pa newidynnau, a pha lefel o fanylder oedd eu hangen ar gyfer dadansoddi, gan sicrhau bod y data’n parhau’n ddiogel.
Mae’r data sy’n cwmpasu’r cyfnod o 2009 i 2024 a baratowyd drwy’r broses hon wedi’u defnyddio mewn nifer o brosiectau ers hynny, gyda dadansoddiad PhD Isobel yn defnyddio’r data EPC cysylltiedig a gyflwynwyd, ynghyd â nifer o gyflwyniadau cynhadledd, a chyflwyniadau cyfnodolion academaidd gan Isobel a’r tîm astudio ehangach yn UCL, a gyd-awdurwyd gyda Rhodri, mewn paratoad. Galluogodd y gwaith i gysylltu’r data EPC yn ddiogel i’r astudiaeth hon i fanteisio ar ddata cofnodion iechyd electronig ochr yn ochr â gwybodaeth fanwl am nodweddion effeithlonrwydd ynni anheddau unigolion, ac i ddilyn y garfan ar ei hyd. Mae hyn wedi rhoi cipolwg newydd gwerthfawr ar gysylltiadau effeithlonrwydd ynni â’r nifer o achosion o glefydau anadlol, a all lywio penderfyniadau polisi tai.
Llywodraethu arloesol: model sy’n seiliedig ar flaenoriaethu
Ochr yn ochr â’r gwaith ymarferol i baratoi data, helpodd y prosiect hwn hefyd i dreialu dull newydd yn seiliedig ar ddosbarthu data amgylcheddol a gofodol mewn TRE, gan ddefnyddio SAIL fel maes profi. Mae’r model hwn yn ystyried natur y set ddata a’i ffynhonnell i asesu risg, ynghyd â ffurflen gais sylfaenol.
I ddechrau, gwnaethom sefydlu dull dosbarthu yn seiliedig ar risg lle, er enghraifft, byddai data ar lefel ardal, neu ddata nad yw yn y parth cyhoeddus, yn cael eu hystyried yn risg isel ac na fyddai angen unrhyw addasu data cyn eu mewngludo i SAIL. Byddai data ffynhonnell agored megis yr EPC manwl iawn yn cael eu hystyried yn risg uchel ac angen gwaith pellach cyn caniatáu data i mewn i SAIL, ochr yn ochr â gweithdrefnau a chymeradwyaethau llywodraethu safonol.
Roedd proses ymgeisio yn cynnwys ymgeiswyr yn nodi pa newidynnau oedd yn ofynnol, ynghyd â naratif i esbonio pam y byddai angen pob newidyn yn unol â’r prosiect ymchwil cymeradwy.
Drwy gychwyn y model dosbarthu hwn, rydym wedi llwyddo i ganiatáu mewngludo data EPC i SAIL yn unol â fframwaith llywodraethu presennol SAIL; mae gwaith yn mynd rhagddo tuag at brosesau priodol i drin data amgylcheddol a gofodol gyda gwahanol risgiau datgelu.
Edrych ymlaen
Mae’r gwaith a wnaed drwy thema Iechyd a Gofal YDG Cymru a Chanolfan Ymchwil yr Amgylchedd a Iechyd yn dangos sut y gellir addasu data am sut a ble mae pobl yn byw i’w defnyddio’n ddiogel ochr yn ochr â data personol sensitif mewn ymchwil – gan ddiogelu preifatrwydd wrth alluogi ymchwil iechyd a chymdeithasol bwysig i symud ymlaen.
Mae ein dull ni’n dangos ei bod yn bosib datgloi potensial data EPC heb beryglu anhysbysrwydd, gan sicrhau y gall astudiaethau yn y dyfodol barhau i archwilio’r cysylltiadau rhwng tai, effeithlonrwydd ynni a chanlyniadau iechyd yng Nghymru. Mae’r gwaith hwn wedi caniatáu gwelliannau polisi a phrosesau sy’n ymwneud â defnyddio data o’r fath, a fydd o fudd i ymchwilwyr eraill sydd am ddefnyddio data geo-ofodol a lefel cyfeiriad yn ddiogel o fewn Banc Data SAIL.
Cydnabyddiaethau
Cefnogwyd y gwaith hwn gan faes ymchwil thematig Iechyd a Gofal YDG Cymru. Roedd y cydweithio’n cynnwys Rebecca Pedrick-Case a’r Athro Richard Fry o dîm Ymchwil yr Amgylchedd a Iechyd ym Mhrifysgol Abertawe, gyda diolch arbennig i Isobel Braithwaite (Coleg Prifysgol Llundain a Iechyd Cyhoeddus Tower Hamlets) am gyd-ddatblygu’r gofynion ymchwil a chymhwyso’r data yn ei phrosiect PhD, a’r Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Iechyd a ariannodd ei Chymrodoriaeth PhD (dyfarniad rhif 302316). Rydym hefyd yn cydnabod Llywodraeth y DU (yr Adran Ffyniant Bro, Tai a Chymunedau) am sicrhau bod data EPC ar gael i’w defnyddio mewn ymchwil.