Jane Lyons yw’r arweinydd ymchwil ar gyfer thema ymchwil Cyfiawnder Cymdeithasol YDG Cymru. Yn y blog hwn, mae Jane yn trafod canfyddiadau dadansoddiad diweddaraf y tîm sy’n mesur taflwybrau mewn croniad o glefydau cronig a marwolaethau ar draws oes Cymru, y DU, gan ganolbwyntio ar wahaniaethau mewn canlyniadau yn ôl amddifadedd ar lefel ardal.
Mae llenyddiaeth flaenorol wedi dangos bod byw mewn tlodi ac amgylchiadau economaidd-gymdeithasol gwaeth yn benderfynyddion iechyd gwaeth. Er mwyn cyfrannu at hybu tegwch iechyd drwy roi newid ar waith i wella iechyd y rhai mwyaf difreintiedig, rhaid i ni nodi a deall gwahaniaethau mewn canlyniadau iechyd dros amser mewn gwahanol grwpiau o bobl er mwyn darparu tystiolaeth sy’n meintioli gwahaniaethau yn ein cymdeithas.
Nod
Nod ein hymchwil oedd mesur croniad clefydau cronig ac archwilio’r gwahaniaethau mewn amser i un diagnosis o glefyd cronig, diagnosis o glefydau cronig lluosog, a marwolaethau rhwng grwpiau economaidd-gymdeithasol yng Nghymru, y DU. O’i gymharu ag astudiaethau tebyg eraill o glefydau cronig ac aml-forbidrwydd, canolbwyntiodd ein hymchwil ar y gwahaniaeth mewn canlyniadau rhwng grwpiau o bobl yn hytrach na chanlyniadau sy’n benodol i glefydau er mwyn helpu i amlygu gwahaniaethau a darparu tystiolaeth i hybu newid i gefnogi cymdeithas decach ac iachach.
Ymagwedd
Yn ein hastudiaeth, gwnaethom ddefnyddio Banc Data SAIL i gysylltu Set Ddata Gwasanaethau Demograffig Cymru, Ymarfer Cyffredinol Hydredol Cymru, Cronfa Ddata Cyfnodau Gofal Cleifion Cymru, a Detholiad Marwolaethau Dosbarth Blynyddol y Swyddfa Ystadegau Gwladol i greu e-garfan poblogaeth gyfan o holl drigolion Cymru sy’n byw yng Nghymru ar1 Ionawr 2000 gyda dilyniant tan 31Rhagfyr 2019. Yn dilyn dadansoddiadau sensitifrwydd, fe wnaethom ymgorffori cyfnod clirio o 5 mlynedd i eithrio unrhyw un a gafodd ddiagnosis o glefyd cronig, o restr o 132 o gyflyrau, i greu cyflwr iechyd cychwynnol di-glefyd cronig nad oedd ymchwil debyg flaenorol wedi’i gynnwys.
Defnyddiodd yr astudiaeth hon fodelau aml-wladwriaeth i fodelu taflwybrau cronni clefydau cronig sy’n cyfrif am farwolaeth fel risg sy’n cystadlu. Cymhwyswyd model pedair gwladwriaeth gennym i ddilyn y boblogaeth o’r cyflwr di-glefyd cronig gyda thrawsnewidiadau posibl i un clefyd cronig (morbidrwydd), dau neu fwy o glefydau cronig (amlforbidrwydd), neu farwolaeth. Addaswyd pob model ar gyfer oedran, rhyw, ac amddifadedd ar lefel ardal. Amcangyfrifwyd modelau ar gyfer 10, 20, 30, 40, 50, 60, a 70 oed, ar gyfer gwrywod a benywod, ac ar gyfer pob cwintel amddifadedd i efelychu effaith newid yn nosbarthiad y boblogaeth ac i ganiatáu cymhariaeth uniongyrchol o daflwybrau cronni clefydau cronig a marwolaeth rhwng yr unigolion mwyaf a lleiaf difreintiedig yng Nghymru, y DU.
Ein mesur canlyniad oedd Amser Goroesi Cymedr Cyfyngedig (RMST) sy’n cynrychioli’r amser cyfartalog rhydd rhag y digwyddiad (datblygiad afiechyd neu farwolaeth), ac a fesurir fel yr amser cyfartalog, mewn blynyddoedd, rhwng mynediad i un cyflwr iechyd a phontio i gyflwr iechyd dilynol. O gymharu ag allbynnau model mwy traddodiadol megis cymarebau ods a chymarebau perygl, mae RMST wedi caniatáu i ni fesur tystiolaeth o’r gwahaniaeth amser, a gofnodwyd mewn blynyddoedd, i ganlyniadau iechyd rhwng gwahanol grwpiau o bobl. Gobeithiwn y bydd defnyddio RMST yn helpu i gyrraedd cynulleidfa ehangach i wella cynwysoldeb deall canfyddiadau gwyddonol a gwella effaith ein canlyniadau.
Canfyddiadau
Yn ein hastudiaeth, fe wnaethom gynnwys 965,905 o unigolion 5-100+ oed ag amser dilynol cyfartalog o 13.2 mlynedd, sy’n cyfateb i gyfanswm o 12.7 miliwn o flynyddoedd person. Yn gyffredinol, dangosodd y canlyniadau gyfraddau trosglwyddo cyflymach o fod yn rhydd rhag clefydau cronig i ddatblygu clefydau cronig a marwolaethau ar draws y ddau ryw ac ar gyfer pob grŵp oedran mewn unigolion sy’n byw yn ardaloedd mwy difreintiedig Cymru, gan ddangos croniad cyflymach o glefydau cronig a marwolaeth ar gyfer unigolion sy’n byw mewn amgylchiadau economaidd-gymdeithasol gwaeth.
Beth sydd nesaf?
Wrth symud ymlaen, rydym yn bwriadu cynnwys ethnigrwydd yn ein modelau i archwilio’r gwahaniaeth mewn llwybrau afiechyd a thegwch iechyd yn ôl grwpiau ethnig a hefyd i gynnwys metrigau amddifadedd lefel unigol.
Yn ogystal, gellir trosglwyddo’r model aml-wladwriaeth hwn i feysydd gwahanol o’n hymchwil anghydraddoldebau. Er enghraifft, rydym yn bwriadu defnyddio modelau aml-wladwriaeth i gymharu canlyniadau iechyd a chymdeithasol tymor byr a thymor hir mewn gwahanol grwpiau o bobl sydd wedi’u hanafu yng Nghymru a hefyd i gymharu canlyniadau poblogaeth Cymru yn rhyngwladol i helpu i wella ein gofal cleifion yn dilyn anaf.