Ar ddiwedd 2019, ymchwiliodd ymchwilwyr iechyd meddwl YDG Cymru i absenoldeb o’r ysgol a gwaharddiadau ymhlith disgyblion ag anhwylderau iechyd meddwl. Yna gofynnodd Llywodraeth Cymru i’r dadansoddiad gael ei ymestyn i edrych ar ddiagnosis a symptomau iechyd meddwl a hunan-niwed mewn disgyblion sy’n cael eu haddysg heblaw yn yr ysgol (EOTAS). Mae EOTAS yn ddarpariaeth addysg i ddiwallu anghenion disgyblion nad ydynt, am ba bynnag reswm (hynny yw, salwch, gwaharddiadau, iechyd meddwl, anawsterau ymddygiad) yn gallu mynychu ysgol brif ffrwd neu ysgol arbennig.

Y llynedd, aeth y tîm ymchwil ati i ymchwilio i iechyd meddwl (diagnosis a symptomau) a hunan-niweidio cyn ac ar ôl bod mewn darpariaeth EOTAS o 2010/11 i 2018/19. Cymharwyd y canfyddiadau mewn plant EOTAS â grŵp o blant ag oedran, rhyw ac amgylchiadau economaidd-gymdeithasol tebyg yng Nghymru ond a addysgwyd mewn ysgol brif ffrwd. Canfu’r tîm fod:

  • 65% o ddisgyblion EOTAS yn ddynion.
  • 40% o ddisgyblion EOTAS yn dod o’r 20% o ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru.
  • Merched yn mynd i addysg heblaw yn yr ysgol am y tro cyntaf yn hwyrach na dynion.
  • Mae disgyblion yn profi amrediad o faterion iechyd meddwl cyn ac ar ôl bod mewn darpariaeth EOTAS, ond mae math a chyfradd problemau iechyd meddwl yn amrywio rhwng gwrywod a benywod.

Mae’r ymchwil hwn wedi’i nodi fel blaenoriaeth uchel gan Lywodraeth Cymru, ac fe’i cychwynnwyd fel ymrwymiad yn strategaeth unigrwydd Llywodraeth Cymru yn ogystal ag yn ymateb y Gweinidog Addysg i Ymchwiliad EOTAS 2019-2020 y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg .

Cyflwynodd yr ymchwilwyr y canfyddiadau dros dro i gydweithwyr polisi addysg ac iechyd allweddol yn Llywodraeth Cymru yn ogystal â Grŵp Cynghori EOTAS a phenaethiaid o Unedau Cyfeirio Disgyblion.

Mae’r gwaith yn darparu tystiolaeth werthfawr ar gyfraddau niwroamrywiaeth, cyflyrau iechyd meddwl a hunan-niweidio ymhlith disgyblion cyn ac ar ôl iddynt fynd i mewn i ddarpariaeth EOTAS; sut mae’r rhain yn amrywio yn ôl oedran a rhyw; a sut maent yn cymharu â rhai disgyblion mewn addysg brif ffrwd. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi canllawiau i ysgolion ac awdurdodau lleol ar gefnogi lles emosiynol a meddyliol. Mae gan yr ymchwil YDG Cymru hwn y potensial i ddarparu mewnwelediadau ychwanegol yn benodol ar brofiad disgyblion EOTAS, i ategu canllawiau Llywodraeth Cymru.